در صنعت برق ایران، یراقالات فلزی شبکه توزیع برق یکی از مهمترین اجزای شبکههای توزیع نیروی برق (بهویژه شبکههای هوایی فشار متوسط ۲۰ کیلوولت و فشار ضعیف ۴۰۰ ولت) به شمار میروند. این قطعات فلزی که عمدتاً از فولاد گالوانیزه گرم، چدن نرم یا در موارد خاص آلیاژ آلومینیوم ساخته میشوند، وظیفه اتصال ایمن، پایدار و مکانیکی هادیها، مقرهها، کنسولها و سازههای نگهدارنده را بر عهده دارند.
فهرست مطالب
در این مقاله جامع به بررسی کامل انواع یراق آلات فلزی مورد استفاده در شبکه توزیع برق ایران، کاربردها، مشخصات فنی، استانداردهای مرتبط، روشهای تولید و آبکاری، معایب رایج و نکات مهم خرید و نگهداری میپردازیم.
تعریف یراقالات فلزی شبکه توزیع برق
به مجموعه قطعات فلزی که برای نصب و مهار هادیها، مقرهها، کنسولها، کراسآرمها و سایر اجزای مکانیکی در خطوط هوایی شبکه توزیع (فشار متوسط و فشار ضعیف) استفاده میشوند، یراقالات فلزی شبکه توزیع گفته میشود.
این قطعات باید:
- مقاومت مکانیکی بسیار بالا (بار کششی، خمشی و پیچشی)
- مقاومت عالی در برابر خوردگی (به دلیل نصب در فضای باز)
- وزن مناسب (برای حمل و نصب آسان)
- ابعاد دقیق (مطابق نقشههای استاندارد شرکت توانیر)
- قابلیت نصب آسان و سریع
را دارا باشند.
اهمیت گالوانیزه گرم در یراق آلات شبکه برق
تقریباً تمام یراق آلات آهنی مورد استفاده در شبکه توزیع برق ایران باید گالوانیزه گرم (Hot Dip Galvanized) شوند. حداقل ضخامت پوشش روی طبق استانداردهای توانیر و شرکتهای توزیع معمولاً بین ۸۵ تا ۱۱۰ میکرون است. این پوشش باعث میشود عمر مفید قطعات در شرایط جوی نامساعد (رطوبت بالا، مه نمکی نواحی ساحلی، آلودگی صنعتی) به ۲۰–۳۵ سال برسد.
دستهبندی کلی یراق آلات فلزی شبکه توزیع برق
| ردیف | دستهبندی اصلی | زیرمجموعههای مهم | ولتاژ معمول کاربرد |
|---|---|---|---|
| ۱ | یراق آلات نگهدارنده پایه و کراسآرم | کراسآرم، کنسول U، کنسول مثلثی، پایه نگهدارنده کنسول، فلنج پایه | ۲۰ kV – ۴۰۰ V |
| ۲ | یراق آلات مهار خط (Guying & Anchoring) | میل مهار، تسمه مهار، زنجیر مهار، مقره مهار، سندان مهار، گیره مهار | تمام سطوح |
| ۳ | یراق آلات اتصال مقره | پین مقره، رکاب مقره، شاکل، آی بال (Eye Ball)، بال چشمی، گوشتکوبی، تنگ مهاری | ۲۰ kV – ۳۳ kV |
| ۴ | کلمپها و بستهای هادی | کلمپ تعلیقی، کلمپ کششی، کلمپ فشارشونده، کلمپ انشعابی، بست دوبل | ۲۰ kV – ۴۰۰ V |
| ۵ | پیچ و مهره و اتصالات عمومی | پیچ و مهره ششگوش گالوانیزه، واشر فنری، واشر تخت، مهره شاهماهی، رزوهدارها | همه سطوح |
| ۶ | یراق آلات خاص خطوط خودنگهدار | بست انتهایی خودنگهدار، بست تعلیقی خودنگهدار، گیره جداساز، اسپیسر فاصلهدار | فشار ضعیف ABC |
| ۷ | اتصالات زمین و اتصال همپتانسیل | بست اتصال زمین، تسمه ارت، کلمپ ارت، صفحه اتصال زمین | پستها و خطوط |
لیست جامع و تفصیلی یراقالات فلزی شبکه توزیع برق رایج در ایران (۲۰۲۵–۲۰۲۶)
۱. خانواده کراسآرم و کنسولها (پرکاربردترین گروه) در یراقالات فلزی شبکه توزیع برق
- کراسآرم نبشی ۸×۸ (طول ۱۲۰، ۱۵۰، ۱۸۰، ۲۴۰ سانتیمتر)
- کراسآرم نبشی ۷×۷ (طول ۹۰ و ۱۲۰)
- کنسول U شکل (تک بازو، دو بازو، سه بازو)
- کنسول مثلثی فشار متوسط
- کنسول نگهدارنده کابل خودنگهدار
- پایه نگهدارنده کنسول (Base Bracket)
- فلنج پایه کراسآرم (برای نصب روی تیر بتنی)
۲. خانواده مهارها (مهار خط و مهار زاویه) در یراقالات فلزی شبکه توزیع برق
- میل مهار کامل (۲۴۰ cm – ۳۰۰ cm – ۳۶۰ cm)
- تسمه مهار گالوانیزه (Tensile Strength حداقل ۷ تن)
- زنجیر مهار ۳/۸ و ۱/۲ اینچ
- مقره مهار کششی (Porcelain Guy Insulator)
- سندان مهار (Thimble)
- گیره مهار (Guy Grip / Preformed Dead-end)
- گیره مارپیچ مهار (Helical Dead-end)
۳. خانواده اتصالات مقره و زنجیره کششی در یراقالات فلزی شبکه توزیع برق
- شاکل (Shackle) سایز ۱۶ mm
- آی بال (Eye Ball) یا بال چشمی
- رکاب مقره (Clevis)
- پین مقره (Pin)
- تنگ مهاری (Strain Clamp Socket)
- لینک کششی (Chain Link)
- یراق کششی دوتایی (Y-clevis)
۴. کلمپها و اتصالات هادی (مهمترین بخش از نظر ایمنی الکتریکی یراقالات فلزی شبکه توزیع برق)
| نوع کلمپ | کاربرد اصلی | نوع هادی معمول | بار نامی تقریبی (kN) |
|---|---|---|---|
| کلمپ تعلیقی (Suspension Clamp) | نصب هادی روی مقره تعلیقی | AAC – ACSR – AAAC | ۲۰–۷۰ |
| کلمپ کششی (Tension/Strain Clamp) | انتهای خط – زاویه – تغییر مسیر | تمام هادیهای لخت | ۳۰–۱۲۰ |
| کلمپ فشارشونده (Compression) | اتصال دائم هادی به هادی یا تجهیزات | ACSR – AAAC | – |
| کلمپ انشعابی (Tap-off Clamp) | انشعابگیری از هادی اصلی | ABC – لخت | ۵–۳۰ |
| کلمپ موازی (Parallel Groove) | اتصال دو هادی موازی | همجنس و غیرهمجنس | ۱۰–۵۰ |
| کلمپ زمین (Ground Clamp) | اتصال هادی به سیستم ارت | مس – فولاد | – |
| بست دوبل (Double Clamp) | اتصال دو هادی در نقاط خاص | ABC | ۱۰–۲۵ |
۵. پیچ و مهره و اتصالات عمومی (بخش فراموششده اما حیاتی!)
- پیچ ششگوش M۱۶×۵۰ تا M۲۴×۱۵۰ (گرید ۸.۸ و ۱۰.۹)
- مهره ششگوش سنگین
- واشر فنری (Spring Washer)
- واشر تخت گالوانیزه
- پین چشمی (Split Pin / Cotter Pin)
- اشپیل (Clevis Pin)
۶. یراقالات اختصاصی خطوط خودنگهدار (ABC – Aerial Bundled Cable)
- بست انتهایی خودنگهدار (Dead-end Clamp ABC)
- بست تعلیقی خودنگهدار (Suspension Clamp ABC)
- گیره جداساز (Separation Clip)
- اسپیسر فاصلهگذار (Spacer)
- بست انشعابی خودنگهدار (Tap-off Connector ABC)
جدول مقایسه مهمترین یراق آلات از نظر بار مکانیکی (تقریبی – ۲۰۲۵)
| قطعه | بار نهایی کششی (kN) | بار کاری مجاز (kN) | وزن تقریبی (kg) | رایجترین کاربرد |
|---|---|---|---|---|
| کراسآرم ۸×۸×۱۵۰ | – | – | ۱۲–۱۸ | پایههای انتهایی و زاویه |
| میل مهار ۲۴۰ cm | ۶۰–۸۰ | ۳۰–۴۰ | ۸–۱۲ | مهار زاویه و انتهایی |
| کلمپ کششی ACSR ۵۰ mm² | ۵۰–۷۰ | ۲۵–۳۵ | ۲.۵–۴ | انتهای خط فشار متوسط |
| کلمپ تعلیقی ۱۲۰ mm² | ۴۰–۶۰ | ۲۰–۳۰ | ۲–۳.۵ | وسط دهانه خطوط |
| شاکل ۱۶ mm | ۷۰–۱۰۰ | ۳۵–۵۰ | ۰.۸–۱.۵ | زنجیره مقره کششی |
| تسمه مهار ۴۰×۴ mm | ۱۰۰–۱۳۰ | ۵۰–۶۵ | – | مهار سنگین شهری |
مشکلات رایج یراقالات فلزی شبکه توزیع برق ایران و راهحلها
- خوردگی زودرس → استفاده از گالوانیزه گرم با ضخامت کمتر از ۸۰ میکرون
- شکست پیچها → استفاده از گرید پایین (۴.۸ و ۵.۶ به جای ۸.۸)
- لق شدن اتصالات → عدم استفاده از واشر فنری یا مهره شاهماهی
- ترک خوردن چدن → استفاده از چدن خاکستری به جای چدن داکتیل
- ناهماهنگی ابعادی → عدم رعایت تلرانس استاندارد توانیر
- سرقت → استفاده از پیچهای Anti-theft (سرقتی)
استانداردهای مرتبط با یراق آلات شبکه توزیع در ایران
- استاندارد IEC 61284 – الزامات مکانیکی یراق آلات خطوط هوایی
- استاندارد IEC 61325 – تست خوردگی و گالوانیزه
- نشریه ۳۷۴ شرکت توانیر – مشخصات فنی یراق آلات شبکه توزیع
- نشریه ۴۱۰ – استاندارد طراحی خطوط هوایی فشار متوسط
- نشریه ۳۶۹ – مشخصات فنی هادیها و یراقآلات مرتبط
- استاندارد ملی ایران ۵۳۳۰ – پیچ و مهرههای گالوانیزه
نکات طلایی هنگام خرید یراقالات فلزی شبکه برق (۱۴۰۴–۱۴۰۵)
- حتماً گواهینامه گالوانیزه گرم (تست ضخامتسنجی) بخواهید.
- از تولیدکنندگان وندور لیست شرکتهای توزیع برق منطقهای خرید کنید.
- ابعاد دقیق و گرید فولاد را چک کنید.
- تست بار مکانیکی (Breaking Load) روی نمونه تصادفی انجام شود.
- بستهبندی مناسب (جعبه یا پالت با برچسب مشخصات) داشته باشد.
- تاریخ تولید و گارانتی حداقل ۱۰ ساله (در شرایط عادی) داشته باشد.
خواندن مقاله: خرید یرق الات فلزی
مشاهده صفحه شبکه توزیع برق در ویکیپدیا
یراقالات فلزی شبکه توزیع برق، اگرچه بخش کوچکی از هزینه کل پروژه را تشکیل میدهند (معمولاً ۵–۱۲ درصد)، اما نقش بسیار تعیینکنندهای در ایمنی، پایداری و عمر مفید شبکه دارند. انتخاب نادرست یا کیفیت پایین این قطعات میتواند منجر به قطع برق گسترده، حوادث ایمنی و هزینههای سنگین تعمیر و نگهداری شود.
امروزه در ایران بیشترین مصرف یراق آلات مربوط به خانوادههای زیر است (به ترتیب):
- کراسآرم و کنسول
- کلمپهای کششی و تعلیقی
- میل مهار و تسمه مهار
- پیچ و مهره + واشر
- اتصالات مقره (شاکل، رکاب، آی بال)
انتخاب درست یراقالات فلزی شبکه توزیع برق با توجه به نوع هادی (ACSR، AAAC، ABC)، زاویه خط، شرایط جوی منطقه و نقشه طراحی، میتواند شبکهای ایمن، اقتصادی و با قابلیت اطمینان بالا ایجاد کند.
اگر قصد خرید یا مشاوره فنی برای پروژه شبکه توزیع برق دارید، حتماً از تولیدکنندگان معتبر دارای وندور لیست توانیر و شرکتهای توزیع استفاده کنید تا از کیفیت و سازگاری قطعات اطمینان حاصل شود.
شما چه تجربهای از استفاده یا مشکلات یراقالات فلزی شبکه توزیع برق در پروژههای توزیع برق دارید؟ در بخش نظرات برایمان بنویسید تا بتوانیم تجربیات را به اشتراک بگذاریم و شبکه برق کشورمان روز به روز ایمنتر شود.
